PAZARYERİNİN TARİHÇESİ

    Pazaryeri'nin tarihi çok eskilere dayanmaktadır.İlkçağlarda "BİTHİNİA" denilen bugün Bursa, Bilecik, Kocaeli topraklarını kapsayan bölgenin güney batı bölümünde yer alıyordu.Roma döneminde Anadolu'nun içinden gelip Bursa'ya giden Roma yolu Pazaryeri'nden geçerdi.Bu yolun geçtiği yerler halen yöre halkı tarafından "BAĞDAT YOLU" veya "İPEK YOLU" olarak bilinir.Roma döneminden kalma antik eserlere Firanlar, Ahmetler köyleri ve Doğanlar mevkiinde rastlanır.
    Bizans döneminde ,Pazaryeri "BİTHİNİA THEMAKİON" bölgesinde "ARMENO KASTRON" adlı bir yerleşim birimiydi.Bu ismin anlamı "Ermeni Kalesi"dir.Fakat bu bölgede Ermeniler yaşamamıştır. "ARMENO" ismi Ahi dağlarının antik ismidir.Bu isim Anadolu'nun yaklaşık M.Ö 3000-2000 yılları arasında yaşamış"LUVİ" halkının konuştuğu dilde "Aytanrısı Ülkesi " dir.Bizanslılar bu dağların geçit bölgelerine haberleşme ve gözetleme kuleleri yaptığı için bu ismi ermişlerdir.      
    Kayı aşireti 1232 yılında Söğüt'e yerleşir sonra Ertuğrul Gazi' yaylak olarak verilen Domaniç yaylasına giden en kısa yol Pazaryeri'nden geçmekte idi.Osman Bey Osmanlı devletini kurduktan sonra İnegöl'e (ANGELO KOMA) ve verimli ovalara ulaşmak ve fethetmek amacı ile batıya yöneldi."Ermeni Derbendi" denilen bugünkü Pazaryeri'nin civarından geçen yolu kullandı.Bu isim Osmanlılar tarafından Ahı dağına verilen "Ermenek" isminden geldiği sanılır.Adı geçen yol Söğüt-Bozhüyük'ten gelir "Karani Derbendi"nden ( Bu derbent bugün Pazaryeri'ne bağlı Karaköy civarındadır ) geçip Pazaryeri'ne vardıktan sonra Ahi Beli/Büyük Derbent/Nazif Paşa köyü civarında Ahi dağını kuzeyden aşardı.Küçük Derbent/Bahçesultan köyünden geçerek Kurşunlu yolu ile İnegöl'e ulaşırdı.Osman Bey buraları fethettikten sonra III.Oğlu olan Yahşi Pazarlu Bey'e iskan ve idare etmesi amacıyla Pazaryerini ve havalisini verdi. Bu bölgenin ismini Yahşi Pazarlu Bey kendi adını taşıyan "PAZARLUCUK" ismi ile değiştirdi.Bu isim zamanla "Pazarcık"a dönüştü.
    Osmanlılar döneminde önemli ticaret ve askeri yolların üzerinde olduğu için Avrupalı seyyahlar Anadolu'ya giderlerken Pazaryeri'nden geçerlerdi.Ünlü Avusturya'lı seyyah Hans DERNSCWAM 1553-1555 yılları arasında Anadolu'ya yaptığı seyahat sırasında Pazaryeri'nden geçmiştir.Bunları şöyle anlatır: "...Pazargik'te bir mescit var.Burada yalnız Türk'ler oturuyor.Rum yok.Sağ tarafta yol kenarında büyük bir kervansaray gördük.Kervansarayın içinde orta kısmında 12 tane meşe direk var.Bu direkler taşlar üzerine oturtulmuş.Bütün binayı taşıyorlar.20 baca saydım.Kervansaray herkese açık.İçinde 150-200 at barınabilir...Pazargik (Pazarcık) sakin iki tarafı dağlarla çevrili güzel bir yer.Burada üzüm yetişmiyor.Bir Rum bize ilerdeki Rum köyünden iki tulum şarap getirdi...19 Mart sabahı Pazarcık'tan Boz Gywck (Bozüyük)'e doğru yola çıktık.
     17.yy'da İran seferine çıkan IV.Murat'ın sadrazamı Kara Mustafa Paşa ordusu ile birlikte askeri yol üzerinde olan Pazaryerine uğramış ve konaklamıştır.Buraya kendi adını taşıyan cami ve külliyeyi yaptırmıştır.Fakat bu cami Yunan işgali sırasında yıkılmış yalnız tarihi minaresi kalmıştır.Caminin yerine yenisi yapılmıştır.
     Pazaryeri 19. yy 'ın sonlarına kadar Hüdavendigar (Bursa) livasına (vilayet) bağlı bir nahiye idi. 1852te (H.1301) Pazarcık adı ile Ertuğrul (Bilecik) livası merkez kazasına bağlı nahiye merkezi oldu.Rumeli'den Kafkaslar'dan gelen göçmenlerin ve Yörüklerin buralara iskan edilmesiyle Pazaryeri'nin nüfusu artmış.Çok renkli ve gelişmiş bir kültür alt yapısı oluşmuştur.
    1926 yılında, yeniden yapılan idari taksimata göre,Pazarcık,Bilecik ili Bozüyük ilçesine bağlı bir bucak merkezi oldu. Pazarcık bucağı 1953 yılında Maraş ilinin Pazarcık ilçesi ile isim benzerliği ve bu benzerliğin çeşitli karışıklıklara sebep olacağı gerekçesi ile PAZARYERİ ismi ile ilçe merkezi oldu. 1974 yılına kadar Eskişehir-Bursa karayolu üzerindeyken 1974'den sonra yeni açılan Mezit Boğazı ile kıyıda kalmış ve gelişememiştir.İlçe sınırları içinde bulunan Demirköy istasyonu ile demiryolu bağlantısı vardır